Dwangmatig denken en handelen (Obsessieve-compulsieve stoornis)
Wanneer je last hebt van dwangmatig denken of dwangmatig handelen kan er sprake zijn van een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS), ook wel OCD genoemd. Vaak gaan dwangmatige gedachtes (obsessies) en dwangmatige handelingen (compulsies) samen, maar lang niet altijd.
OCS / OCD komt vaker voor dan veel mensen denken. Naar schatting heeft ongeveer 2% van de mensen ooit in hun leven last van een obsessieve-compulsieve stoornis. De klachten kunnen in ernst sterk verschillen: bij sommige mensen zijn ze mild aanwezig, terwijl ze bij anderen een grote invloed hebben op werk, relaties en dagelijks functioneren.
Dwanggedachten (obsessies)
Dwanggedachten zijn terugkerende, ongewenste gedachten, beelden of impulsen die als intrusief en verontrustend worden ervaren. Ze zijn moeilijk te onderdrukken en kunnen veel angst, spanning of twijfel veroorzaken.
Veelvoorkomende voorbeelden van dwanggedachten zijn:
- Angst voor besmetting of vuil
- Agressieve of gewelddadige gedachten
- Overmatige zorgen over symmetrie, orde of “precies goed” moeten zijn
- Ongewenste seksuele of godslasterlijke gedachten
Deze gedachten kunnen veel onrust geven en gaan vaak gepaard met schaamte of schuldgevoelens. Mensen kunnen bijvoorbeeld gaan twijfelen of deze gedachten iets zeggen over hun intenties of karakter. Bij OCS is dat niet het geval: het hebben van deze gedachten zegt niets over wat iemand wil of van plan is.
Dwanghandelingen (compulsies)
Dwanghandelingen zijn herhalende gedragingen of mentale handelingen die iemand uitvoert om de angst of spanning die door de dwanggedachten ontstaat te verminderen. Deze handelingen volgen vaak vaste regels of rituelen en voelen moeilijk te onderbreken.
Voorbeelden van dwanghandelingen zijn:
- Overmatig wassen of schoonmaken
- Herhaaldelijk controleren van deuren, apparaten of afspraken
- Dingen in een vaste volgorde of symmetrie plaatsen
- Tellen of herhalen van woorden of zinnen in gedachten
Hoewel deze handelingen op korte termijn vaak tijdelijk verlichting geven, houden ze op de lange termijn de klachten meestal in stand en kunnen ze het dagelijks functioneren beperken.
Behandeling van dwang en obsessieve-compulsieve stoornis
Obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) is in de meeste gevallen goed te behandelen. De meest effectieve behandeling is cognitieve gedragstherapie (CGT), en in het bijzonder exposure en responspreventie (ERP). Acceptance and Commitment Therapy (ACT) kan een waardevolle aanvulling zijn bij de behandeling van een obsessieve-compulsieve stoornis.
Cognitieve gedragstherapie (CGT) bij OCS
Binnen de behandeling van OCS wordt samen gekeken naar hoe jouw klachten precies werken: welke dwanggedachten er spelen, welke betekenis je eraan geeft en welke dwanghandelingen je inzet om spanning te verminderen. Hoewel deze handelingen op korte termijn vaak opluchting geven, houden ze de angst en onzekerheid op de lange termijn meestal juist in stand. Een belangrijk onderdeel van de behandeling is exposure en responspreventie (ERP). Dit betekent dat je stap voor stap wordt blootgesteld (exposure) aan situaties, gedachten of gevoelens die angst of spanning oproepen. Tegelijkertijd wordt geoefend met responspreventie: het niet uitvoeren van de dwanghandeling die je normaal zou doen om die angst te verminderen. Door dit herhaald te oefenen, leert je brein dat de angst vanzelf afneemt zonder dat dwanghandelingen nodig zijn. Hierdoor neemt de drang tot compulsies geleidelijk af en ontstaat er meer grip op je klachten.
Acceptance and Commitment Therapy (ACT) bij OCS
Acceptance and Commitment Therapy (ACT) kan een waardevolle aanvulling zijn bij de behandeling van een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS). Waar cognitieve gedragstherapie met exposure en responspreventie (ERP) zich richt op het doorbreken van dwanghandelingen, richt ACT zich meer op de manier waarop je omgaat met dwanggedachten, angst en onzekerheid. ACT maakt gebruik van technieken die helpen om afstand te nemen van automatische reacties op angst en dwangdrang. Hierdoor wordt het makkelijker om niet direct mee te gaan in compulsies, ook als de drang nog wel aanwezig is.
ACT is geen vervanging van exposure en responspreventie (ERP), maar kan hier goed naast worden ingezet. De combinatie van beide behandelvormen kan helpen om zowel het gedrag (dwanghandelingen) als de relatie met gedachten en gevoelens te veranderen, waardoor er meer ruimte ontstaat voor vrijheid en regie in het dagelijks leven.
Een behandeling op maat
Iedereen ervaart een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) op een eigen manier. De inhoud van de dwanggedachten, de aard van de dwanghandelingen en de invloed op het dagelijks leven kunnen sterk verschillen van persoon tot persoon. Daarom wordt de behandeling afgestemd op jouw klachten, doelen en persoonlijke situatie. Samen onderzoeken we welke factoren de dwangklachten in stand houden en welke aanpak het beste aansluit bij jouw hulpvraag.
Klachten die vaak samen voorkomen met dwangklachten
Een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) komt vaak niet alleen voor. Veel mensen met dwangklachten hebben daarnaast ook andere psychische klachten of stoornissen. Dit wordt comorbiditeit genoemd. Het herkennen van deze bijkomende klachten is belangrijk, omdat ze invloed kunnen hebben op het verloop van de dwangklachten en op de behandeling. Hieronder enkele links naar klachten die vaak samen voorkomen bij dwangmatig denken of handelen.